(Σάββατο 25 Απριλίου 11:10)

1. Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ

2. Ερευνητής Μεταλλευτικής Λαυρεωτικής

3. Σπηλαιολόγος

4. Δρ. Γεωλόγος

Αρχαία συστήματα διευθέτησης – διαχείρισης για την διασφάλιση του πόσιμου νερού και για την αποστράγγιση υπόγειων μεταλλευτικών έργων στη Λαυρεωτική. Νέα δεδομένα

Το νερό ήταν πολύτιμο αγαθό για τη μεταλλευτική Λαυρεωτική από τα προϊστορικά και κυρίως τα αρχαία χρόνια και αποτελούσε μία απαραίτητη και αναγκαία παράμετρο για τη διαβίωση των εργαζομένων στα Μεταλλεία, αλλά και για την κατεργασία του μεταλλεύματος στα Εργαστήρια εμπλουτισμού. Ωστόσο δεν ήταν εξασφαλισμένη η επάρκεια του αναγκαίου  υδάτινου πόρου με δεδομένο ότι η Λαυρεωτική χαρακτηριζόταν από χαμηλό  ύψος βροχοπτώσεων. Οι αρχαίοι μεταλλευτές για να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα της λειψυδρίας ανέπτυξαν πρότυπα  και ιδιοφυή συστήματα συγκέντρωσης, αποθήκευσης και ανακύκλωσης του νερού. Χαρακτηριστικά είναι τα μνημεία της αρχαίας αυτής τεχνολογίας, όπως το φράγμα του ρέματος στα κατάντι της Καμάριζας,  οι υδατοστεγείς δεξαμενές αποθήκευσης του νερού, οι εγκαταστάσεις  με τη  ροή του νερού για το διαχωρισμό  – εμπλουτισμό του μεταλλεύματος στην κοιλάδα της Σούριζας και αλλού, τα κανάλια καθαρισμού του νερού με τις λεκάνες καθίζησης  για επανάχρηση και άλλα. Τα  ανωτέρω  έχουν παρουσιαστεί  σε πολλές μελέτες και επιστημονικές  ανακοινώσεις  και αναδεικνύουν την επιστημονική  και τεχνική  επάρκεια καθώς και την μακρόχρονη εμπειρία των αρχαίων μεταλλευτών,  όσον αφορά στη διαχείριση των υδάτινων πόρων.

Η ανακοίνωσή μας αυτή επικεντρώνεται σε νέα δεδομένα, που προέκυψαν σχετικά με τις εγκαταστάσεις για τη διασφάλιση του πόσιμου νερού στους αρχαίους εργαζόμενους και στους οικιστές αλλά και για τα εφαρμοζόμενα  αρχαία  συστήματα αγωγών  αποστράγγισης και διευθέτησης των κατερχόμενων νερών σε αρχαία υπόγεια μεταλλευτικά έργα.

Για την αντιμετώπιση των αναγκών των εργαζομένων σε καθαρό νερό, κατασκευάσθηκαν από τους αρχαίους μεταλλευτές πιθοειδείς δεξαμενές μέσα στο έδαφος από το οποίο προεξέχει μόνο το στόμιό τους. Πολλές από αυτές τις δεξαμενές  έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα, ιδιαίτερα σε χώρους των αρχαίων εργαστηρίων εμπλουτισμού καθώς  και άλλες διάσπαρτες ενδεχομένως προσαρτημένες σε  μεταλλεία. Οι δεξαμενές αυτές παρουσιάζουν μεγάλες εσωτερικές κοιλότητες  για την αποθήκευση μεγάλης ποσότητας νερού με επιχρισμένα τα εσωτερικά τους τοιχώματά για στεγάνωση και καθαριότητα και  με πυθμένα μικρής διαμέτρου, ώστε  να  συμπυκνώνονται εκεί όλες οι στερεές ύλες που καθιζάνουν και  να είναι εύκολη στη συνέχεια η απομάκρυνσή τους. Έχει παρατηρηθεί επίσης περίπτωση όπου  ο πυθμένας  της πιθόσχημης δεξαμενής συνδέεται σε βάθος με τον πυθμένα φρέατος που εντοπίζεται σε μικρή απόσταση, προφανώς για να αντλείται το νερό από το φρέαρ και όχι από τη δεξαμενή, προκειμένου να αποτρέπεται έτσι  μία πιθανή μόλυνση.   

Πέραν από τα ανωτέρω  ενδιαφέροντα αρχαία έργα υδροληψίας  όμβριων  και επιφανειακής  απορροής, στην ανακοίνωση  δόθηκε έμφαση στα αρχαία  έργα αποστράγγισης και διευθέτησης   των κατερχόμενων επιφανειακών νερών σε τεκτονισμένα και διερρηγμένα ανθρακικής κυρίως  σύστασης πετρώματα,  μέσα σε  αρχαία μεταλλευτικά έργα. Χάρη στο πάθος  τολμηρών  εξειδικευμένων εξερευνητών, σε συνεργασία  με έμπειρους σπηλαιολόγους, που πρωτοεπισκέφτηκαν μετά από 2500 χρόνια λήθης   αρχαίες μεταλλευτικές στοές, ήρθαν  στο φως σπουδαία μνημεία τεχνολογίας αλλά και υπέροχα φυσικά γλυπτά της Λαυρεωτικής γης, τα οποία   περιγράφηκαν, φωτογραφήθηκαν και αναπτύσσονται στην ανακοίνωσή μας. 

Οι αρχαίοι μεταλλευτές προκειμένου να διευκολύνονται στις εργασίες εξόρυξης  καθώς και για την εξασφάλιση των αναγκαίων υδάτινων πόρων  πραγματοποίησαν έργα  διευθέτησης  και αξιοποίησης του νερού   που έρρεε στις στοές.  Για το σκοπό αυτό  κατασκεύασαν εντός των στοών, αποστραγγιστικά έργα, όπως   αγωγούς απορροής, κανάλια και μικρές δεξαμενές συλλογής του νερού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ένα σημαντικό δίκτυο ανοικτών και σκεπαστών, για μείωση της υπερχείλισης,  αποστραγγιστικών αγωγών απορροής που εντοπίστηκε σε  ένα αρχαίο – μεγάλου σχετικά  βάθους- πολυεπίπεδο μεταλλείο  στη μεταλλευτική περιοχή των  Μεγάλων  Πεύκων. Στην ίδια  αυτή αρχαία στοά περιγράφεται μία διαμορφωμένη  γούρνα,  στεφανωμένη  από έναν πολύ όμορφο  σταλαγματικό διάκοσμο, για την συγκέντρωση του νερού απορροής,  που πιθανόν να ήταν χώρος πλυσίματος των εργαζομένων. Επίσης σε μία άλλη αρχαία στοά στην μεταλλευτική περιοχή Μανούτσου εντοπίστηκε μικρή τριγωνική στέρνα  συλλογής νερού με χτιστό λούκι τροφοδοσίας.   Σε  κοιλώματα ή σε διαρρήξεις, που αποτελούσαν για τους αρχαίους μεταλλευτές όπως  προαναφέρθηκε, πηγές  κατανάλωσης  νερού εντός των στοών,  εντοπίστηκαν στις περιοχές των αρχαίων υπόγειων μεταλλευτικών έργων   Μεγάλα Πεύκα, Σούριζα, Δημουλάκι και Μανούτσου   θραύσματα αγγείων και λύχνων, που υποδηλώνουν τη λαχτάρα των αρχαίων μεταλλευτών  να πλησιάσουν στην πηγή  για να ξεδιψάσουν και να δροσίσουν το πρόσωπό τους από την εξαντλητική εργασία.  Τέτοια  χαρακτηριστική περίπτωση  εντοπίζεται  στο αρχαίο μεταλλείο στην περιοχή Σούριζας , που  στο πέρασμα των αιώνων  το νερό   συνέχιζε στάλα-στάλα να ενσωματώνει όλα αυτά τα κεραμικά απομεινάρια  της αρχαίας μεταλλευτικής δραστηριότητας, μέσα σε σταλαγμιτικό υλικό από  ασβεστίτη και αραγωνίτη  και χτίζοντας έτσι  πρωτότυπα γλυπτά της φύσης  στο απόλυτο σκοτάδι μέσα σε ένα Μουσείο χωρίς επισκέπτες.